مقاله حاضر به بررسی پیچیدگیهای ناشی از ورود هوش مصنوعی به عرصه تولید فیلم، با تأکید ویژه بر چالشهای پیش روی فیلمسازان ایرانی در عرصه بینالمللی میپردازد. با استناد به قوانین جدید نهادهای معتبری چون گلدن گلوب، اسکار و جشنواره کن، این پژوهش نشان میدهد که جشنوارههای تعیین کننده بر اولویت خلاقیت انسانی و شفافیت تأکید دارند. مقاله با آسیبشناسی رویکردهای نادرست فیلمسازان ایرانی و تحلیل فرصتهای موجود در جشنوارههای نوپدید هوش مصنوعی، راهکارهایی برای حضور مؤثر در رویدادهای معتبر ارائه میدهد.
در تاریخ سینما، هر انقلاب تکنولوژیک با موجی از بدبینی و خوشبینی افراطی همراه بوده است. ورود صدا، سینمای صامت را به چالش کشید، و ظهور رنگ، جهان خاکستری را دگرگون کرد. اما آنچه در نیمه اول دهه ۲۰۲۰ تجربه میکنیم، نه یک تغییر ابزاری ساده، بلکه زلزلهای در هستیشناسی تصویر است. ما از دوران بازنمایی واقعیت به عصر تولید محاسباتی واقعیت گام نهادهایم؛ دورانی که در آن الگوریتمها از نقش یک دستیار فنی خارج شده و بر صندلی مؤلف تکیه زدهاند. این دگردیسی، جشنوارههای معتبر جهانی را با پرسشهای بیسابقهای مواجه ساخته است: اگر یک فیلمنامه توسط هوش مصنوعی نوشته شود، نویسنده کیست؟ اگر بازیگری با استفاده از هوش مصنوعی خلق شود، آیا شایسته جایزه است؟ و مهمتر از همه، خط قرمز بین ابزار و خالق کجاست؟ برای فیلمسازان ایرانی که سالها با محدودیتهای تولید دستوپنجه نرم کردهاند، هوش مصنوعی میتواند پنجرهای به سوی جهانی بدون مرزهای فیزیکی و مالی باشد. اما این پنجره، اگر بدون درک قوانین جدید گشوده شود، میتواند به بنبست و ردصلاحیت در جشنوارههای بینالمللی منجر شود.
در ژانویه ۲۰۲۷، گلدن گلوب دستورالعملهای جدیدی را برای استفاده از هوش مصنوعی در آثار ارسالی اعلام کرد که میتوان آن را میانهروی هوشمندانه نامید. بر اساس این قوانین، استفاده از هوش مصنوعی به خودی خود موجب رد صلاحیت اثر نمیشود، مشروط بر اینکه جهتگیری خلاقانه، قضاوت هنری و نویسندگی انسان در طول فرآیند تولید در اولویت باشد. نکته کلیدی در این بیانیه، اصطلاح در اولویت بودن است؛ یعنی هوش مصنوعی مجاز است بهعنوان بخشی از فرآیند تولید به کار گرفته شود، اما نمیتواند جایگزین مشارکتهای خلاقانه اصلی استعدادهای انسانی شود. در بخش بازیگری، قوانین شفافتر است: اجراهایی که در آنها بازی توسط هوش مصنوعی تولید یا خلق شده باشد، واجد شرایط نیستند. این یعنی یک شخصیت کاملاً تولیدشده توسط هوش مصنوعی نمیتواند برای جایزه بازیگری رقابت کند.
اسکار ۲۰۲۷: فیلمنامهها باید توسط انسان نوشته شوند
آکادمی علوم و هنرهای سینمایی در بهروزرسانی قوانین خود برای اسکار ۲۰۲۷، رویکردی شفافتر اما همچنان انعطافپذیر اتخاذ کرده است. سخنگوی آکادمی تأکید کرده است که این ابزارها نه به کسب نامزدی کمک میکنند و نه به آن لطمه میزنند، اما هر شاخه هنگام انتخاب فیلم برنده، دستاورد را با در نظر گرفتن این که تا چه حد انسان در مرکز نویسندگی خلاق قرار داشته، ارزیابی خواهد کرد. با این حال، در بخش فیلمنامه، «قوانین» ابهام بسیار کمتری دارند و بهصراحت تصریح میکنند که فیلمنامهها برای احراز صلاحیت باید توسط انسان نوشته شده باشند. لینت هاول تیلور، رئیس آکادمی، در این باره گفت: انسانها باید در مرکز فرایند خلاق باشند. هر چه هوش مصنوعی بیشتر تحول پیدا کند، گفتوگوهای ما درباره هوش مصنوعی هم همراه با آن تغییر خواهد کرد. اما برای آکادمی، همواره نویسندگی انسانی در مرکز فرایند احراز صلاحیت جوایز ما قرار خواهد داشت.
جشنواره کن: در کنار هنرمندان هستیم
تیری فرمو، مدیر جشنواره کن، در نشست خبری پیش از مراسم افتتاحیه، رویکردی انسانیتر اما با همان منطق بنیادین، اتخاذ کرد. او هوش مصنوعی را به دوچرخه برقی تشبیه کرد و گفت: برای راندن دوچرخه برقی، باید بلد باشید دوچرخه معمولی سوار شوید. این استعاره نشان میدهد که درک اصول پایهای فیلمسازی، پیششرط استفاده مؤثر از ابزارهای هوش مصنوعی است. فرمو با صراحت اعلام کرد: آنچه میتوانم با قطعیت درباره هوش مصنوعی بگویم این است که ما در کنار هنرمندان، فیلمنامهنویسان، بازیگران و صداپیشگان هستیم. ما در کنار همه کسانی هستیم که شغلشان میتواند تحت تأثیر منفی هوش مصنوعی قرار گیرد. این نیاز به قانونگذاری دارد. ما باید این فناوری را کنترل کنیم.
آسیبشناسی استفاده نادرست از هوش مصنوعی در ایران
برخی فیلمسازان ایرانی با تصور اینکه هر جشنوارهای به دنبال آثار هوش مصنوعی است، آثاری کاملاً تولیدشده با هوش مصنوعی را به جشنوارههای سنتی میفرستند و با رد صلاحیت مواجه میشوند. این در حالی است که جشنوارههای معتبری مانند کن و اسکار صراحتاً اعلام کردهاند که هوش مصنوعی نمیتواند جایگزین مشارکتهای خلاقانه اصلی استعدادهای انسانی شود. یکی از رایجترین اشتباهات، ارسال فیلمنامههایی است که بهطور کامل توسط هوش مصنوعی نوشته شدهاند. قوانین جدید اسکار صریحاً اعلام کرده است که فیلمنامهها برای احراز صلاحیت باید توسط انسان نوشته شده باشند. درک نادرست این قانون، یکی از مهمترین دلایل رد صلاحیت فیلمهای ایرانی در جشنوارههای معتبر است. تیری فرمو، مدیر جشنواره کن، بهخوبی این نکته را با تشبیه هوش مصنوعی به دوچرخه برقی بیان کرده است: برای راندن دوچرخه برقی، باید بلد باشید دوچرخه معمولی سوار شوید. فیلمسازانی که بدون درک اصول پایهای فیلمسازی (نورپردازی، ترکیببندی، دکوپاژ، روایتپردازی) به سراغ هوش مصنوعی میروند، معمولاً آثاری بیکیفیت و فاقد انسجام روایی تولید میکنند که شانس چندانی در جشنوارههای معتبر ندارند.
جشنواره شورت شورتز ژاپن: تبادل تجربه بینالمللی
در اکتبر ۲۰۲۵، جشنواره بینالمللی شورت شورتز ژاپن (که مورد تأیید آکادمی اسکار نیز هست) میزبان نشست تخصصی آینده فیلمسازی با هوش مصنوعی بود که در آن جاوید سبحانی، فیلمساز ایرانی، بهعنوان یکی از سخنرانان اصلی حضور یافت. این نشست با حمایت آژانس امور فرهنگی ژاپن برگزار شد و مباحثی چون ظرفیتهای خلاقانه هوش مصنوعی برای فیلم کوتاه، الزامات اخلاقی و شفافیت فرایند تولید اثر با هوش مصنوعی و شیوههای همکاری فرامرزی را مورد بررسی قرار داد. حضور چهرههایی از کره جنوبی، آلمان، اروپا، آسیا و آفریقا در این نشست نشان میدهد که مباحث مرتبط با هوش مصنوعی از سطح تجربههای فردی فراتر رفته و به سیاستگذاری فرهنگی و توسعه زیستبوم فیلم کوتاه گره خورده است .
توصیههای راهبردی برای فیلمسازان ایرانی
۱. شفافیت، نخستین شرط حضور
- قوانین جدید جشنوارهها بر شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی تأکید دارند. فیلمسازان باید هنگام ارسال اثر، میزان و نحوه استفاده از هوش مصنوعی را بهطور دقیق اعلام کنند .
۲. اولویت خلاقیت انسانی
- هوش مصنوعی باید بهعنوان دستیار و نه جانشین مؤلف به کار گرفته شود. تجربه پخش «درگاه فیلم ایران» نشان داده که انتخاب سوژههای عمیقاً انسانی و استفاده از هوش مصنوعی برای تقویت روایت، نه ساخت آن، مسیر موفقیت است .
۳. انتخاب جشنواره متناسب با اثر
- فیلمهای کاملاً تولیدشده با هوش مصنوعی باید به جشنوارههای تخصصی مانند بخش هوش مصنوعی جشنواره فیلم کوتاه تهران ارسال شوند ، و آثاری که از هوش مصنوعی بهعنوان ابزار مکمل استفاده کردهاند، میتوانند به جشنوارههای سنتی ارسال شوند، مشروط بر رعایت قوانین شفافیت و اولویت خلاقیت انسانی.
۴. حضور در نشستهای تخصصی و شبکهسازی
- حضور در نشستهای تخصصی مانند نشست جشنواره شورت شورتز ژاپن، فرصتی برای پیوندهای تازه حرفهای میان ایران، ژاپن و دیگر کشورها فراهم میآورد و به فیلمسازان ایرانی امکان میدهد تا از آخرین تحولات قوانین و رویههای جشنوارهها آگاه شوند .
هوش مصنوعی، سینما را در آستانه یکی از بزرگترین دگردیسیهای تاریخی خود قرار داده است. آنچه امروز در جشنوارههای معتبر جهانی میگذرد، نشاندهنده تلاش نهادهای سینمایی برای ترسیم خطوط قرمزی است که ضمن حفظ اصالت هنر انسانی، امکان بهرهگیری از فناوریهای نوین را نیز فراهم میآورد .
پرسش بنیادین دیگر آیا استفاده از هوش مصنوعی در سینما نیست، بلکه چگونه استفاده از آن است. پاسخ به این پرسش، آینده سینمای ایران را در عرصه بینالمللی تعیین خواهد کرد. فیلمسازانی که بتوانند از این فناوری در چارچوب قوانین جدید و با حفظ اصالت خلاقیت انسانی بهره بگیرند، نهتنها از مسابقات حذف نخواهند شد، بلکه میتوانند با چشماندازی نو، سینمای ایران را به افقهای تازهای از نوآوری و تأثیرگذاری جهانی هدایت کنند.
